| Ostatni sezon wykopaliskowy |
|
W miesiącu lipcu br. odbyły się badania archeologiczne na ostrowie radzimskim (fot. 1). W pracach brali udział pracownicy Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy i studenci archeologii UAM w Poznaniu. Sponsorem badań była Gmina i Miasto Murowana Goślina. Ostrów radzimski to wyspa, ograniczona z jednej strony korytem rzeki Warty, z drugiej bagnistym (częściowo zasypanym w końcu XIX w.) starorzeczem, oddalona o 1,5 km od wsi Starczanowo. Ze względu na swe walory obronne szybko została zasiedlona przez człowieka, który stale zmuszony był podnosić poziom wyspy w obawie przed powodziami. Na niej to, jak donoszą źródła pisane, w XIII w. miejscowa ludność usypała wysoki kopiec i pobudowała wieżę mieszkalno-obronną dla kasztelana (fot. 2). W celach obronnych i ochronnych (przed wodą) wzniesiono wał ziemny. Do dzisiejszych czasów po gródku stożkowatym zachowały się jedynie pagórki, wewnątrz których, w poszczególnych warstwach ziemi i piachu, odnaleźć można przedmioty świadczące o historii tego miejsca. Od 2002 roku, na wyspie odbywają się badania archeologiczne prowadzone przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Kolejne sezony badawcze dostarczają nowych, cennych informacji na temat życia w średniowieczu. Tegoroczny sezon badawczy, w jakimś sensie, przyniósł odpowiedź, czy na terenie dawnej wyspy istniało wcześniejsze, niż XIII-wieczne osadnictwo, o którym wzmiankuje się w źródłach pisanych. Odkopane, na głębokości 4 m, obiekty nr 5 i 6 (najprawdopodobniej pozostałości po domostwach), świadczą, iż wyspa radzimska zamieszkiwana była już w VIII-IX w. (fot. 3 i 4). Ponadto udało się uchwycić w piasku, z którego usypano stożek, pozostałości konstrukcji drewnianych, wzmacniających kopiec przed osuwaniem się w okresie budowy i funkcjonowania kasztelanii. Odkopano bogaty materiał masowy (fragmenty ceramiki i kości), w tym wiele zabytków wydzielonych świadczących o zajęciach gospodarczych i ubiorze zamieszkujących wyspę (przekłuwacze, osełki, koser, noże, gwoździe, kabłączki skroniowe, monety). W wykopie III warstwy I - VII zawierały wyłącznie ceramikę wczesnośredniowieczną i późnośredniowieczną – tzw. ceramikę tradycyjną, datowaną na 2 poł. XII – 1 poł. XIII w. Pod pojęciem ceramika tradycyjna rozumiane są naczynia wykonane w tradycji wczesnośredniowiecznej (całkowicie obtaczane na kole garncarskim, o wypale utleniającym lub prowadzonym w niekontrolowanych warunkach), a „przeżywające” się w początkach późnego średniowiecza. Przeważają ułamki naczyń cienkościennych (garnki baniaste, esowate i dwustożkowate o brzegach wychylonych na zewnątrz), wykonanych z gliny schudzonej średnią lub drobnoziarnistą domieszką, głównie piasku. Charakteryzowały się one wysokim standardem wykonania. Można wstępnie domniemywać, iż do poziomu w-wy VII (włącznie), gdzie odnaleziono, m.in. koser i wędzidło, mamy do czynienia z ceramiką tradycyjną, datowaną do końca XIII w., a wszystkie wyższe warstwy kulturowe związane są z funkcjonowaniem na stożku kolejnych kasztelańskich wież mieszkalnych (dotąd nie poświadczonych w źródłach archeologicznych). Począwszy od w-wy IV odnotowuje się zniszczone (zakłócone przez wkopy i niwelacje terenu) konstrukcje drewniane z kamieniami i gliną. Do warstwy VI (włącznie) dysponujemy elementami drewniano-kamiennymi (z charakterystycznymi „kratami” ułożonymi z dranic), zabezpieczającymi stoki obronnego kopca (fot. 5). W związku z tym, iż w części wykopu III, warstwy lekko opadają w kierunku południowo-wschodnim, rozpoczęto eksplorację warstwy VIII, w niej nie zaobserwowano smużek po drewnie, lecz niedokopane do dziś obiekty i przebarwienia. Wydaje się, iż w odniesieniu do wykopu II, który znajduje się na skraju, albo już na zboczu stożka, wykop III usytuowany został na szczycie, gdzie występuje bogatszy układ nawarstwień i większe zagęszczenie obiektów W związku ze zbliżającym się końcem okresu przeznaczonego na prace terenowe postanowiono nie eksplorować do calca wykop III (zamierzając dokończyć go w najbliższej przyszłości), zajęto się natomiast zasypaniem przebadanego do calca wykopu II i pozostałości po starym wykopie II. W trakcie badań odnaleziono 132 zabytki wydzielone. Do najciekawszych należą: moneta srebrna - denar krzyżowy (fot. 6:4), datowany na IX w., moneta srebrna – brakteat guziczkowaty (fot. 6:1), datowany na XIII w., misa żelazna typu śląskiego, datowana na XII w. (fot. 6:2; misa ta spełniała funkcje kuchenne), groty bełtów, haczyki żelazne do łowienia ryb – datowane na X – XIII w. (fot. 6:5), igła kościana (fot. 6:6), przekłuwacz rogowy, datowany na XII-XIII w. (fot. 6:12). Ponadto należy wspomnieć, iż odkopano liczne fragmenty noży, osełek, fragment pierścionka szklanego (fot. 6:11), okucia brązowe (fot. 6:3), ucho żelazne od wiadra (fot. 6:7), koser (fot. 6:9), części wędzidła końskiego (fot. 6:8) i wiele innych zabytków, o których będzie można więcej powiedzieć po ich oczyszczeniu i konserwacji. W śród ceramiki dominuje stłuczka naczyń całkowicie obtaczanych na kole garncarskim. W trakcie prac odnaleziono skupisko ceramiki, z którego udało się wykleić prawie cały, baniasty garnek o profilu esowatym, datowany na 2 poł. XII – XIII w. (fot. 6:10). Niestety, nie udało się odnaleźć miejsca siedziby kasztelana radzimskiego (tzn. fundamentów wieży mieszkalnej lub innych obiektów z tego okresu). Nie pozyskano też odpowiedniej próbki dendrologicznej (niezbędnej dla datowania). Najbliższe badania z pewnością skupią się na dokopaniu wykopu III i określeniu miejsca, w którym stała kasztelania. Tegoroczny sezon, pozwolił na zakończenie i uporządkowanie terenu po wcześniejszym wykopie, kopanym przez 4 sezony badawcze. Podsumowaniem tegorocznych badań będzie cząstkowe opracowanie naukowe.
 Fot. 1. Widok na wyspę radzimską.
|
