W roku 2006 dla obszarów położonych nad Wartą, na północ od Poznania przypada rocznica wydarzenia o niezwykle starej genezie. Mija bowiem 750 lat od pierwszej historycznej wzmianki o obejmującej tutejsze obszary jednostce administracji terytorialnej państwa piastowskiego. Siedem i pół wieku temu, w dniu 14 lutego 1256 roku, na kartach dokumentu wystawionego przez księcia Przemysła I pojawił się w roli świadka kasztelan Beniamin, rezydujący w miejscowości Radzim. Dzięki uczestnictwu kasztelana Beniamina w wystawianiu dokumentu książęcego, w dokumentach historycznych pojawiła się pierwsza pewna wskazówka o istnieniu kasztelanii radzimskiej. Moment jej utworzenia do dziś nie został precyzyjnie wyznaczony, istnieją różne koncepcje genezy powołania tej jednostki administracji książęcej, odnoszące się zarówno do lat trzydziestych XIII wieku, do przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych tego stulecia, a nawet do czasów dwunastowiecznych. Z powodu braku precyzyjnych danych dotyczących momentu powołania kasztelanii, to właśnie rocznica pierwszej związanej z nią wzmianki historycznej musi się stać podstawą do zorganizowania jej obchodów. Tak więc przez większość bieżącego roku na terenie gmin Czerwonak, Murowana Goślina, Oborniki i Suchy Las odbywać się będą obchody jubileuszu 750-lecia kasztelanii radzimskiej na kartach historii.

Pierwszorzędną sprawą dla obchodów jubileuszu radzimskiego jest zrozumienie znaczenia, jakie dla ziem położonych w okolicach Radzimia miało istnienie kasztelanii. Kasztelanie w systemie państwowości piastowskiej były jednostkami administracji lokalnej, pełniącymi określone funkcje gospodarcze, militarne i sądownicze. Według większości badaczy kasztelanie miały charakter terytorialny, to znaczy podlegały im określone obszary, na których kasztelan był stałym reprezentantem księcia. Granice kasztelanii radzimskiej, których przebieg według najnowszych ustaleń zaproponował historyk-mediewista dr Mieczysław Brust, obejmowały w swym głównym zarysie obszary dzisiejszych gmin Czerwonak, Murowana Goślina i Suchy Las, oraz znaczną część gminy Oborniki. Dla terenów tych kasztelania radzimska była najstarszą znaną instytucją lokalnej polskiej administracji państwowej.

Siedzibą kasztelanii był gród w miejscowości Radzim – ośrodku osadniczym sięgającym swą genezą początków państwowości polskiej. Położony nad Wartą, w miejscu, w którym od zawsze istniała ważna przeprawa przez tą rzekę, Radzim stosunkowo szybko uzyskał dominującą pozycję na obszarach na północ od Poznania. Wielu historyków spekulowało o związku etymologicznym nazwy tutejszej osady z pierwszym arcybiskupem gnieźnieńskim – Radzimem Gaudentym, jednakże nie udało się jednoznacznie rozstrzygnąć, czy imię brata św. Wojciecha stało się nazwą tego ośrodka, czy nie. Najstarsze ślady miejscowego osadnictwa sięgają X wieku, a znaczenie tego miejsca dokumentują dwie wzmianki historyczne z trzynastego stulecia – o erygowaniu w lewobrzeżnym Radzimiu parafii pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Barbary, co miało miejsce w roku 1236 (w bieżącym roku przypada więc 770 rocznica powołania tej parafii), oraz o zaistnieniu tam kasztelanii, z roku 1256. Radzimski gród kasztelański zbudowano na wyspie warciańskiej – tzw. Ostrowie Radzimskim – miejscu będącym odwiecznym centrum tutejszych ziem, wokół którego znajdowane są liczne zabytki z epoki kamienia oraz epoki brązu. Ośrodek radzimski przeżywał apogeum swego rozwoju w wieku XIII, najprawdopodobniej jednak w ostatnich latach tego stulecia, w okresie niepokojów po śmierci króla Przemysła II, uległ zagładzie tamtejszy gród kasztelański. W wieku XIV, wobec przemian w budownictwie militarnym, dotychczasowe grody obronne o konstrukcji ziemnej i drewniano-ziemnej zastępowane były przez budowle kamienne, tak więc odbudowa grodu radzimskiego była nieopłacalna. Najprawdopodobniej w połowie XIV stulecia centrum kasztelanii zostało przesunięte w nowe miejsce – historycy spekulują, iż nową siedzibą kasztelana radzimskiego stała się Murowana Goślina – a pozbawiona dotychczasowego znaczenia miejscowość Radzim spadła do rangi zwykłej wsi, i w 1360 roku została sprzedana poznańskiej komandorii joannitów. Istnienie kasztelanii radzimskiej zakończyło się ostatecznie w 1425 roku po śmierci ostatniego znanego kasztelana – Jaroty z Wilkowa Polskiego. Będąca częścią posiadłości joannickich wieś Radzim przeżywała od początków XVII wieku głęboki regres gospodarczy, który pogłębiły jeszcze zniszczenia z czasów potopu szwedzkiego oraz wojny północnej z początków XVIII wieku. Dzięki staraniom kolejnych komandorów poznańskiej komandorii kawalerów maltańskich, wieś została częściowo odbudowana, jednakże większość mieszkańców przeniosła się do pobliskiego Maniewa, także należącego do joannitów. Na początku XIX wieku w Radzimiu mieszkało zaledwie około trzydzieści osób. Kres miejscowości położyła epidemia cholery z 1831 roku, która spowodowała całkowite wyludnienie wsi. Rok później dobra poznańskiej komandorii joannitów przeszły po śmierci ostatniego komandora Andrzeja Miaskowskiego na własność państwa pruskiego. Władze pruskie planowały zlikwidować parafię radzimską, dlatego też w 1833 roku zamknęły a wkrótce także rozebrały tamtejszy XIII-wieczny kościół. Planom likwidacji parafii przeciwstawiła się jednak miejscowa ludność, wspierana przez kolejnych arcybiskupów gnieźnieńsko-poznańskich. Po ponad czterdziestoletniej walce o utrzymanie parafii, miejscowa ludność tryumfowała – rząd pruski z własnych środków wystawił nowy kościół parafialny, który zbudowano w najludniejszej wsi parafii – Maniewie. Tym samym parafia radzimska zmieniła nazwę na parafię radzimsko – maniewską, zachowując dawne tradycje. Opuszczony zaś Radzim popadał w zapomnienie, do lat siedemdziesiątych XX wieku istniało tam jeszcze leśnictwo, które jednak także zostało zlikwidowane. Obecnie Radzim jest całkowicie wyludniony, jego lewobrzeżna, należąca do gminy Oborniki część, leży w lesie porastającym północną część poligonu z siedzibą w Biedrusku, natomiast część prawobrzeżna z pozostałościami po dawnym radzimskim grodzie kasztelańskim znajduje się na terenie gminy Murowana Goślina, w lasach wokół wsi Starczanowo. Od 2002 roku na grodzisku radzimskim toczą się badania wykopaliskowe, prowadzone pod zwierzchnictwem Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, doprowadziły one do ponownego odkrycia tradycji związanych z radzimską kasztelanią i losami tego ośrodka. Pojawił się pomysł, by uczcić przypadającą w 2006 roku 750-rocznicę pierwszej wzmianki historycznej o kasztelanii, w organizację tych obchodów włączyły się władze wszystkich czterech gmin, będących historycznie związanych z kasztelanią. Zawiązał się także Komitet Honorowy obchodów, w skład którego wchodzą: Jego Ekscelencja arcybiskup metropolita gnieźnieński Henryk Muszyński, Marszałek Województwa Wielkopolskiego – pan Marek Woźniak, Burmistrz Obornik – pani Anna Rydzewska, Burmistrz Murowanej Gośliny – pan Tomasz Łęcki, Wójt Czerwonaka – pan Mariusz Poznański oraz Wójt Suchego Lasu – pan Grzegorz Wojtera. Obchody 750-lecia kasztelanii radzimskiej na kartach historii (jak również 770-lecia parafii radzimskiej) będą się składać z czterech głównych wydarzeń. 20 kwietnia 2006 roku w Murowanej Goślinie odbędzie się sesja popularno-naukowa poświęcona dziejom Radzimia. Zostaną na niej zaprezentowane referaty naukowców zajmujących się badaniem przeszłości tego ośrodka – zarówno historyków jak i archeologów, ponadto uczestnicy będą mogli zwiedzić wystawę poświęconą wykopaliskom na grodzisku radzimskim oraz obejrzeć najlepsze prace dotyczące Radzimia, przygotowane przez dzieci z gmin biorących udział w obchodach rocznicowych. 11 czerwca w miejscu, gdzie niegdyś znajdował się kościół radzimski, zostanie odprawiona msza św. w intencji wszystkich dawnych mieszkańców Radzimia i kasztelanii radzimskiej, połączona ze zlotem młodzieży z wszystkich czterech gmin. 22 i 23 lipca w Murowanej Goślinie odbędzie się Jarmark św. Jakuba, coroczna impreza kulturalna, nawiązująca do przeszłości Ziemi Goślińskiej. Tegoroczny jarmark będzie w całości związany z obchodami jubileuszu radzimskiego, w jego trakcie odbędą się rozliczne przedstawienia i pokazy nawiązujące do średniowiecznych dziejów kasztelanii radzimskiej. Wreszcie 30 września będzie miał miejsce plener radzimski – coroczna impreza organizowana przez Zespół Szkół z Bolechowa – który w tym roku poświęcony będzie wydarzeniom, jakie miały miejsce w Radzimiu i okolicach podczas wielkopolskiej wojny domowej Nałęczów z Grzymalitami, mającej miejsce w 1383 roku. Oprócz czterech głównych wydarzeń jubileuszowych odbędzie się także wiele innych, mających zasięg lokalny imprez związanych z rocznicą pierwszej wzmianki o radzimskiej kasztelanii. Wiele z nich będzie miało charakter lokalny, i będzie organizowanych przez jednostki samorządowe, szkoły i organizacje społeczne każdej z gmin.

Przedziwnym zbiegiem okoliczności w roku 2006 przypada również milenium śmierci pierwszego arcybiskupa gnieźnieńskiego Radzima Gaudentego, którego postać często łączy się z miejscowością Radzim. Z tego powodu elementy obchodów jubileuszu odejścia do Pana pierwszego arcybiskupa pełniącego posługę na ziemiach polskich pojawią się także podczas imprez poświęconych jubileuszowi radzimskiemu. Pierwsza taka okazja ma pojawić się juz na sesji popularno-naukowej planowanej na 20 kwiecień tego roku, kiedy to postać arcybiskupa Radzima Gaudentego zostanie przypomniana przez osobę zajmującą się dziejami archidiecezji gnieźnieńskiej.

Dariusz Paprocki